چنين مىنويسد : . . . براى تو كتابى نوشتم كه در آن همهء توان خويش را به كار بستم و به آخرين حدى رسيدم كه در استدلال آوردن بر قرآن [ و اعجاز آن ] و ردّ هر اشكال كننده و خدشه آورنده‌اى براى همچو منى ممكن است ؛ و بدين‌سان در اين زمينه نه براى رافضيان پرسشى و سخنى بر جاى گذاشتم ، نه براى اهل حديث ، نه براى حشويّه ، نه براى كافران مخالف ، نه براى منافقان مقهور ، نه براى پيروان نظام و نه آيندگان پس از او كه مدعىاند قرآن حق است ، اما ساختار و تركيب آن حجّت و آيت نيست ، و قرآن تنزيل وحى است ، اما برهان و دليل نيست . ابو الحسين خياط در الانتصار به عظمت اين كتاب گواهى مىدهد و مىگويد : هر كس كتاب عمرو جاحظ در ردّ بر مشبّهه « 4 » ، كتاب او در تواريخ و اثبات نبوّت پيامبران و همچنين كتاب او دربارهء نظم قرآن را بخواند در مىيابد كه او از چنان بهره و چنان غنايى در اسلام برخوردار بود كه خداوند هرگز نخواست بر ديگران پوشيده و ناشناخته بماند . امروز ، در زمينه استدلال بر نظم قرآن و ساختار و تركيب شگفت آن و نيز استدلال بر اين كه قرآن آيت نبوت محمد ( ص ) است كتابى جز كتاب جاحظ سراغ داشته نشود . ابو حيان توحيدى در البصائر نظر ابو حامد قاضى در مورد كتاب ابو زيد بلخى را چنين نقل مىكند . در زمينهء قرآن كتابى چون كتاب ابو زيد بلخى نديدم . او مردى فاضل بود و به آراء فلاسفه گرايش داشت ، اما دربارهء قرآن ، كلامى لطيف و دقيق در مواضعى خاص به ميان مىآورد . او در اين كلام رازهاى نهفتهء قرآن را آشكار ساخته ، و آن را نظم القرآن ناميده است . البته وى همهء مفاهيمى را كه در اين باب بوده نياورده است . قرن چهارم از حاصل آن تلاش گذشته استقبال كرد ، اما در آن چيزى كه بسنده كند نيافت ، بلكه

--> ( 4 ) اين نام به عموم فرقى كه در توحيد به تشبيه قائل شده‌اند اطلاق مىگردد . آنان خداى تعالى را جا و مكان اثبات كنند و گويند بر عرش نشسته و پاها بر كرسى نهاده است . رك : مشكور ، محمد جواد ، فرهنگ فرق اسلامى ، بنياد پژوهشهاى اسلامى ، مشهد 1368 ، ص 412 . - م .